School maken- vormen van beschaving

Is deel van: Ten geleide

Pril ontwakend uit de elkaar twee jaar lang opvolgende lock downs organiseren we, tegen de grimmige achtergrond van de oorlog in Ukraïne het festival Musework Live. Wat een donkere tijden zijn dit. Gebeurt dit allemaal echt? De afgelopen weken sloeg de twijfel over het festival bij mij soms toe. Moeten we onze dadendrang niet verleggen richting het slagveld en de humanitaire hulpkanalen? Wat draagt dat wat wij doen bij, nu de wereld zo aan het veranderen is?

Vormen van beschaving

Op de dag dat de oorlog uitbrak kwamen na de eerste schokkende berichten bij mij de woorden ‘vormen van beschaving’ op. Ik realiseerde me hoe broos dat wat we beschaving noemen eigenlijk is. Er kan maar zo een oorlog uitbreken met alle verlies aan beschaving dat ermee gepaard gaat. Een detail waar ik telkens aan moet denken is dat studenten van kleur die in Ukraïne studeren door op de vlucht geslagen Ukraïners de trein uit werden geduwd. Ze konden niet mee. Op het jeugdjournaal (dat ik volg als het me even teveel wordt) zag ik dat hamsters en honden in grote getale mee de grens over werden genomen. Ik schrijf deze beelden op zonder enig oordeel. Ik weet werkelijk niet wie ik zelf zou zijn ‘op de vlucht’ en wat er met mijn broze laagje beschaving zou gebeuren. Net zoals in de klassieke vraag ‘zou jij in het verzet zijn gegaan tijdens de oorlog’ kan ik het niet weten, want ik ben niet in de levende situatie zelf. Terwijl ik dit schrijf wordt een tweedaagse met muziek van Stravinsky en Tjaikovsky in Haarlem afgezegd. Dat het Rotterdams Philharmonisch, een paar dagen eerder, de banden met Gergjev vanwege zijn vriendschap met Poetin verbrak snap ik. Dat de hermitage voorlopig sluit vanwege de te afhankelijke verbindingen met de hermitage in Sint Petersburg begrijp ik ook, maar al ietsje minder. Maar bij Stravinksy begrijp ik het niet. Die was toch nooit ‘fout’ zoals dat heet? De filosoof Heidegger lezen en bestuderen we ook nog steeds al was die met zijn antisemitisme aanwijsbaar fout. Daar maken we een cesuur tussen ‘het werk’ en de ‘persoonlijke overtuigingen’ van de auteur. De reden om de 48 uur Russische muziek in Haarlem af te zeggen zijn dan ook, vermoed ik, anders. Het gaat niet om Stravinsky en zijn muziek, maar het kan gewoon even niet: een weekend Russische muziek. Dat laagje beschaving staat voorlopig ‘on hold’, want rondom alles wat russisch is lopen de emoties nu eenmaal hoog op nu de oorlog ons beeld- menings- en stemmingsbepalend heeft overgenomen.

En wij dan, met ons festival? We werken niet samen met russen en we programmeren geen russen. Mag het dan dus gewoon met volle kracht vooruit? De twijfel blijft opkomen met verschillende soorten argumenten. Kunnen we een feestje vieren als anderen lijden? Heeft dat wat wij doen voldoende urgentie en betekenis? Komt onze inzet niet elders beter tot zijn recht? De drie woorden ‘vormen van beschaving’ blijven sinds de dag dat de oorlog is begonnen in mijn hoofd terugkomen. Het worden de woorden die het tegen de twijfel gaan opnemen. Juist omdat beschaving kwetsbaar is, is het van belang tegen de verdrukking in ruimte te blijven maken. Ruimte om als mens volledig te kunnen blijven verschijnen, jezelf te kunnen en mogen worden. Ruimte voor de werkelijke ontmoeting met de ander. Ruimte voor eigenzinnigheid en tegenkracht om niet aan de leiband van systemen te lopen. De woorden ‘vormen van beschaving’ moedigen ons aan om met het festival nog een tandje dieper te gaan dan we al van plan waren.

  • Het woord ‘vormen’ laat zich lezen als een activerend werkwoord in de zin van beschaving ‘maken’. Daarin is beschaving op te vatten als een maakproces waar we zelf actief aan kunnen en moeten blijven bijdragen. Door ruimte te maken, de dialoog aan te gaan, te inspireren, vragen te stellen, de verbeelding uit te nodigen en er samen ‘iets van te maken’.
  • Ten tweede verwijst het woord vormen concreet naar werk-, gesprek- en omgangsvormen, naar manieren van werken, die op zichzelf bouwsteentjes van beschaving kunnen zijn. Laten we met het festival ook die vormen vieren zoals de contemplatieve dialoog, het parlement der vragen, de 27 wendingen, werk in opvoering en de theatrale dialoog. Dergelijke vormen dragen kleine stukjes beschaving in zich. Ze zijn niet-hiërarchisch, versterken inclusiviteit en meerstemmigheid, herstellen de balans tussen geven en nemen. En last but not intensiveren die vormen de gedeelde zin- en betekenisgeving waar we dat broze, maar tegelijk zo wezenlijke, laagje beschaving mee vormen.

School maken

Laat de wereld zoals die zich nu vertoont dus maar binnen komen. Ook als dat pijnlijk is en we in verwarring zijn over wat het goede is om te doen. Laten we dat begrip 'vormen van beschaving' meenemen in de programmering van het festival en in verbinding brengen met de praktijken waar we in werken: school maken.

  • Met 'school maken' wijzen we om te beginnen naar de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht waar we als initiatiefnemers van dit festival vanuit het lectoraat Muzische Professionalisering, aan verbonden zijn. Een school in transitie met toenemende aandacht voor de rol en betekenis van de kunst in relatie tot grote maatschappelijke thema's zoals 'creating cultures of care', activistische bijdragen aan een ecologische wending en specifieke aandacht voor de vorming tot mens vanuit een artistieke pedagogie. Deze onderwerpen staan allemaal op ons programma.
  • School maken duiden we ook in de betekenis van ‘navolging vinden’. De werking van het HKU-lectoraat Muzische Professionalisering is dat er de afgelopen acht jaar veel kringen zijn gevormd in een netwerk van verbonden organisaties in verschillende maatschappelijke domeinen. Groepjes professionals gaan inmiddels in hun eigen organisaties zelf verder met visie, werkprocessen en repertoire dat we met elkaar in daaraan voorafgaande werkplaatsen vanuit het lectoraat hebben ontwikkeld. School maken betekent in het festival ook: de kringen bijeen brengen, inspireren en aanmoedigen om verder te gaan.
  • Tenslotte is het goed in herinnering te brengen dat het woord school afkomstig van het Griekse scholè. Het betekende 'vrije tijd aan studie gewijd’ en werd van oudsher met de vorming van de mens in verband gebracht. School maken betekent voor ons ook vrije tijd maken, ruimte maken die nog niet belegd is, een houding die open is, ontvankelijk en nieuwsgierig en op zoek naar verdieping instappen. In het muzische perspectief van waaruit we werken zijn vertellen, spelen, maken en delen vier centrale werkwoorden. De manieren van werken die daar de afgelopen acht jaar uit voortgekomen zijn zullen we graag vieren en doorgeven.

Laten we het beoogde festival School Maken onderdeel voor onderdeel onder de loep leggen en onszelf in het licht van deze ontluisterende tijden kritisch bevragen. Wat willen we zeggen? Waartoe willen we uitnodigen? Met wie en op welke manier geven we dat kleine stukje beschaving dat we samen kunnen 'maken' vorm? Doe je mee?

Bart van Rosmalen

 

Reacties

Media